Ne lɔlɔ̃ mele afi ma o la, xɔseɖeɖe mele afi ma o!
Ƒe A – Kɔsiɖagbe 30 lia le Ɣeyiɣi Dzidze me
Mateo 22,34-40: «Nufiala, se kae nye se gãtɔ le Se la me?»
Le Kɔsiɖagbe si va yi la, míekpɔ nyaʋiʋli aɖe le Yesu kple Farisitɔwo dome. Farisitɔawo kple Herodetɔwo wɔ ɖeka eye wodi be yewoade mɔ Yesu to biabia si ku ɖe adzɔ si woaxe na Kaisaro ŋu me. Kɔsiɖagbe sia ƒe Nyanyui la gblɔ nyaʋiʋli bubu aɖe na mí, esi gale Farisitɔwo kple Yesu dome.
A) Biabia si me alakpa mele o eye wòsɔ?
Egbe ƒe nyaʋiʋli la ku ɖe Mawu ŋuti nufiafia ŋu: «Nufiala, se kae nye se gãtɔ le Se la me?». Seŋutinunyala aɖe ye bia biabia la. Enya Torah la nyuie; míate ŋu agblɔ be Mawu ŋuti nufiala aɖe wònye. Eva be yeado Yesu kpɔ, be nu si wòfia la sɔ kple xɔse ƒe nufiafia vavã la hã.
Gake afikae mɔ la le fifia?
Biabia la dze abe biabia si me alakpa mele o eye wòsɔ ene. Le nyateƒe me la, rabiwo ƒe blema nɔnɔme di be amegbetɔ ƒe agbenɔnɔ ƒe akpa sia akpa nasɔ kple Mawu ƒe lɔlɔ̃nu. Eya ta wokpɔ se 613 le Torah la me — esi nye Biblia ƒe agbalẽ atɔ̃ gbãtɔwo — eye Se Ewoawo hã le wo dome.
Le blema nɔnɔme aɖe si woŋlɔ ɖe Talmud la me nu la, woma se siawo ɖe nuxeame 365 me, siwo nye nu siwo womawɔ o, eye woƒe xexlẽme sɔ kple ŋkeke siwo le ɣe ƒe ƒe ɖeka me; kple sedede 248, siwo nye nu siwo woawɔ, eye woƒe xexlẽme sɔ kple amegbetɔ ƒe ŋutilã ƒe akpawo abe ale si blema amewo susu ene. Esia nye dzesi si me gɔmesese le ŋutɔ: ŋkeke sia ŋkeke le ƒe la me kple ŋutilã la ƒe akpa sia akpa le yɔyɔm be woawɔ Mawu ƒe lɔlɔ̃nu!
Gake le se geɖe siawo dome la, amewo kpɔ hiahiã be yewoade dzesi nu si nye vevitɔ la.
Agbagba si wowɔ be yewoada sewo ɖe woƒe vevienyenye nu la menye nu si dzi amewo katã lɔ̃ ɖo o. Le Yudatɔwo ƒe subɔsubɔ le ɣe ma ɣi la, mɔ vovovowo nɔ anyi le Se la gɔmeɖeɖe me. Nyaʋiʋli si nɔ nufiala gã eve, Hillel kple Shammai, ƒe sukuwo dome la xɔ ŋkɔ ŋutɔ. Wonɔ agbe le ƒe alafa gbãtɔ do ŋgɔ na Kristo ƒe nuwuwu kple ƒe alafa gbãtɔ le Kristo megbe ƒe gɔmedzedze.
Hillel ƒe suku la nɔ ʋuʋu ɖi wu eye wòdi nudzɔdzɔ kple ame bubuwo. Elɔ̃ Se la ƒe gɔmeɖeɖe si lé ŋku ɖe nublanui kpɔkpɔ kple amewo dome ƒe kadodo ŋu. Wogblɔ be Hillel ye gblɔ nya xɔŋkɔ sia: «Nu si nètsri la, mèwɔe na wò havi o. Esiae nye Torah la katã; esi susɔ la nye gɔmeɖeɖe ko» (Babilonia ƒe Talmud). Shammai ƒe suku la ya lé ɖe sewo ƒe gɔmeɖeɖe kple wo dzi wɔwɔ ŋu sesĩe wu.
Gake ne biabia la sɔ la, afikae alakpa la le?
Le Israel ƒe blema nɔnɔme me la, Dzudzɔgbe dzi wɔwɔ nye nu vevi aɖe, elabena eɖoa ŋku edzi be Mawu ŋutɔ dzudzɔ le nuwɔwɔ ƒe dɔ la megbe. Ɖewohĩ Yesu ƒe futɔwo kpɔ mɔ be agblɔ be Dzudzɔgbe ƒe se la ye le vevie wu. Ekema woate ŋu abia be: «Ekema nu ka ta wò kple wò nusrɔ̃lawo miewɔa Dzudzɔgbe dzi o?». Le nyateƒe me la, esia nye nya siwo wotsɔ ɖe eŋu xoxo la dometɔ ɖeka (kpɔ Mt 12,1-14).
Gake Yesu gagblẽ woƒe mɔkpɔkpɔ me! Mexɔ Se Ewoawo dometɔ aɖeke le nuƒoƒo me o. Meɖe mɔ be woalée ɖe nyaʋiʋli si ku ɖe se kae le vevie wu ŋu me o, ke boŋ eyi ɖe Se la ƒe dzi me, ɖe eƒe dzɔtsoƒe kple eƒe nuwuwu blibo la ŋu: lɔlɔ̃!
Yesu ɖo ŋku Shema Israel la dzi. Esiae nye Israel ƒe xɔseɖeɖe gã la (Mose V 6,4-5), si wogblɔa gbe sia gbe le ŋdi kple fiẽ, eye wogatrɔa gblɔna hafi dɔ zã: «Àlɔ̃ Aƒetɔ wò Mawu la kple wò dzi blibo, kple wò luʋɔ blibo kple wò susu blibo. Esiae nye se gãtɔ kple gbãtɔ la». Emegbe etsɔ Torah la ƒe nya bubu aɖe si tso Levitiko me (19,18) kpe ɖe eŋu: «Evelia hã le abe eya ene: Àlɔ̃ wò havi abe ɖokuiwò ene».
Nufiala la tsɔ nya vevi sia wu enu: «Se la katã kple Nyagblɔɖilawo ɖe wo ɖokui ɖe se eve siawo dzi». Eye nya la wu enu le afi ma!
Augustino kɔkɔe la ɖe eme kple gɔmesese goglo be: «Mawu lɔlɔ̃ ye nye nu gbãtɔ si wode se be woawɔ; gake havi lɔlɔ̃ ye nye nu gbãtɔ si wòle be míawɔ».
B) Nya aɖewo si dzi míabu tame
1. Lɔlɔ̃ ye nye Se la!
Yohanes ƒe agbalẽ gbãtɔ nye Nyanyui sia ƒe gɔmeɖeɖe goglotɔwo dometɔ ɖeka: «Se si míexɔ tso egbɔ nye esi: ame si lɔ̃ Mawu la, ele be wòalɔ̃ nɔvia hã» (1 Yoh 4,21).
Nukunu na mí be agbalẽ la katã le abe mɔ si trɔa xlãa eye wòlia dzi ene. Egatrɔa vaa lɔlɔ̃ ƒe nyati la dzi edziedzi, eye wòɖea nu siwo lɔlɔ̃ bia kple eƒe kuwo me goglo ɖe edzi: «Míenya be míetso ku me yi agbe me, elabena míelɔ̃ nɔviwo (…) Ale siae míenya lɔlɔ̃: eya tsɔ eƒe agbe na ɖe mía ta; eya ta ele be míawo hã míatsɔ míaƒe agbe na ɖe nɔviwo ta (…) Vinyeviwo, migana míalɔ̃ kple nya alo aɖe ko o, ke boŋ kple dɔwɔwɔ kple nyateƒe» (3,14-18).
Nɔvi lɔlɔ̃ nye ahuhɔe kple dodokpɔ si ɖea fia be míaƒe lɔlɔ̃ na Mawu la nye vavã hã. Eya ta Yesu axɔ nuwo katã de eƒe se yeye la me be: «Milɔ̃ mia nɔewo abe ale si melɔ̃ mi ene» (Yoh 13,34; 15,12). Eya ta lɔlɔ̃ menye sese le dzi me ko o, eye menye nɔnɔme nyui aɖe ko le bubuwo dome o. Lɔlɔ̃ xɔ Kristotɔ ƒe agbe la katã ɖe eme eye wònye agbenɔnɔ ƒe safui.
2. Tso mawu-aƒetɔ la gbɔ yi Mawu-Srɔ̃ŋutsu la gbɔ
Be Mawu nye lɔlɔ̃ la, menye nu si dze ƒã na ame le eɖokui si o! Eya ta lɔlɔ̃ ƒe se la hã menye nu si dze ƒã le eɖokui si o. Be «Mawu nye lɔlɔ̃» la nye nyaɖeɖefia si wɔa nukunu na ame, menye nu si amegbetɔ ƒe tamebubu aɖe adzɔ ɖe eme le bɔbɔe o. Enye nyateƒe si Ŋɔŋlɔ Kɔkɔe la ɖe fia. Mɔzɔzɔ yi Mawu-Lɔlɔ̃ ƒe nyaɖeɖefia gbɔ, kple tɔtrɔ tso se ƒe dziɖuɖu me yi lɔlɔ̃ ƒe dziɖuɖu me la, nye mɔzɔzɔ didi aɖe si Nyagblɔɖilawo kplɔ. Yesu tsɔe yi eƒe blibonyenye me. Eye Kristotɔ nye ame si xɔ nyaɖeɖefia wɔnuku sia dzi se: «Míenya lɔlɔ̃ si Mawu lɔ̃ mí la eye míexɔe se. Mawu nye lɔlɔ̃» (1 Yoh 4,16).
Gake zi geɖe la, nu siwo le dzɔdzɔm la dze abe wotsia tsitre ɖe nyaɖeɖefia sia ŋu ene. Gbe sia gbe ƒe sesẽwo, kɔsɔɖɔ kple agbenɔnɔ ƒe makpɔmɔnyenye, gake vevietɔ vɔ̃ si dze abe ele dzi ɖum ene, ame maɖifɔwo ƒe fukpekpe kple madzɔmadzɔ si le kekem ɖe edzi la doa míaƒe xɔse kpɔ sesĩe.
Gbe sia gbe la, woyɔ mí be míagbugbɔ míaƒe xɔse le Mawu-Lɔlɔ̃ me awɔ yeye!
Le ŋkeke si dzi míaxɔ eƒe lɔlɔ̃ dzi ase vavã la, Hosea ƒe nyagblɔɖi la ava eme na míawo hã: «Le ŋkeke ma dzi — Aƒetɔ ye gblɔe — àyɔm be: “Srɔ̃ŋutsunye”, eye màgayɔm be: “Baal, nye aƒetɔ” o» (Hosea 2,18).
Le ɣe ma ɣi la, míele afɔku xaxa me be míayi edzi asubɔ “baal” aɖe, legba, mawu alakpatɔ aɖe si na míetsɔa míaƒe ŋusẽwo kple míaƒe agbe ŋutɔ saa vɔe.
3. Àlɔ̃!
Zi geɖe la, amewo susua be trɔ̃subɔlawo ƒe mawuwo nye mawu siwo dzi wòle be yewoafa to vɔsasa kple ɖokuibɔbɔɖeanyi me, le vɔvɔ̃ ƒe dziɖuɖu te. Gake Mawu si Yesu Kristo ɖe fia la di vi siwo le ablɔɖe me, siwo ate ŋu atsɔ lɔlɔ̃ aɖo eƒe lɔlɔ̃ ŋu.
Dɔnya lɔ̃ — ahav le Hebrigbe me — dze zi 248 le Nubabla Xoxo la me, le Italia ƒe Bibliaŋutinunyala Fernando Armellini ƒe nya nu. Eɖanye xexlẽme la de pɛpɛpɛ alo mede pɛpɛpɛ o la, xexlẽme sia lé nye ŋku ɖe eŋu ɖe eƒe dzesi ƒe gɔmesese ta: le rabiwo ƒe blema nɔnɔme nu la, 248 nye se siwo dea nu siwo woawɔ ƒe xexlẽme. Ele abe wòle gbɔgblɔm be, le nuwo ƒe gɔme la, nu ɖeka ko si ŋu woyɔ mí be míawɔ vavã la nye lɔlɔ̃. Eye míawɔe ɣe sia ɣi, ŋkeke sia ŋkeke le ƒe la me — ŋkeke 365 blibo la, xexlẽme si sɔ kple nuxeamewo ƒe xexlẽme, le rabiwo ƒe blema nɔnɔme ma ke nu — eye kple míaƒe amenyenye blibo.
Na kwasiɖa la ƒe tamebubu
Míaxlẽ Yohanes kɔkɔe la ƒe agbalẽ gbãtɔ blewuu, eye míana eƒe lɔlɔ̃ ƒe mɔ si trɔa xlãa eye wòlia dzi la nakplɔ mí, le nukunu kple dzigbɔɖi me.
Fada Manuel João Pereira Correia, MCCJ
